Tomara – włócznia

Informacje wstępne

Włócznia jest jedną z najstarszych broni znanych człowiekowi. Od najdawniejszych czasów poświadczona jest zarówno w artefaktach archeologicznych, jak i w sztuce. Przez wieki była najważniejszą bronią. W odróżnieniu od miecza była orężem ludzi ubogich. Kształty grotów, długość drzewca się zmieniały, ale jej natura pozostała przez wieki taka sama – proste stylisko zakończone ostrym grotem. Miała kilka zastosowań: służyła do walki wręcz (także konno), stanowiła obronę przeciwko kawalerii (długa pika, stawiana na sztorc przed oddziałem piechoty) i jako oręż do ciskania (lekki oszczep).

W polskiej nomenklaturze rozróżniamy:

• włócznia, dzida – drzewiec z grotem,
• kopia – ciężka, do szarży na koniu,
• lanca – lekka, stosowana w kawalerii,
• pika – broń piechoty,
• oszczep –  do miotania.

Włócznie o grotach typu liść i grot strzały (źródło: Paul, 2005, s. 97).

Najbardziej podstawowe typy ostrzy włóczni to:

1. długie smukłe typu lanca,
2. o kształcie liścia,
3. o kształcie grotu strzały

Groty mogą być płaskie, trójkrawędziowe, czterokrawędziowe, o zaostrzonych krawędziach. Drzewce mogą być z metalu, drewna, bambusa lub trzciny.

Historia

Późny okres harappański (1900-1300 p.n.e.)
* Odcisk pieczęci znalezionej w Kalibangam, dwaj mężczyźni walczący o kobietę. * Mężczyzna wbijający harpunową włócznię w bawoła (źródło: www.harappa.com). dzida jest jedyną bronią uwiecznioną na pieczęciach harappańskich widzimy ją na sławnej pieczęci tytułowanej „pojedynek o kobietę” domniemana bogini wojny przypominająca centaura przygląda się pojedynkowi dwóch mężczyzn na drugim obrazie widnieje mężczyzna godzący w bawoła wodnego dzidą o harpunowym ostrzu obok pojawia się postać rogatego „pana zwierząt”
Groty włóczni z Muzeum w Harappie (zdjęcie: A.Babkiewicz 2018). harappańskie groty dzid były płaskie, ale miały przeróżne kształty, wśród broni, są to najczęstsze znaleziska
Kultura skarbów miedzianych (1500-1100 p.n.e.)
Grot harpunowy z Rewari, Hariana (prawdopodobnie funkcja rytualna) (źródło: wikimedia). w okresie kultury skarbów miedzianych w Indiach pojawiają się groty harpunowe po wbiciu w ciało zadziory utrudniają wyciągnięcie dzidy są one znacznie masywniejsze i posiadają charakterystyczne żeberko
Reliefy sumeryjskie i neoasyryjskie (2450-631 p.n.e.)
Fragment Stali Sępów, Eanatum na czele wojsk z kopiami (źródło: wikimedia). włócznie miały w armii mezopotamskiej długą tradycję na Steli Sępów (ok. 2450 p.n.e.) widzimy władcę Lagasz prowadzącego wojska do boju wojownicy tworzą falangę niczym późniejsza armia hoplitów noszą metalowe hełmy, uzbrojeni są w dzidy i prostokątne tarcze
Asyryjscy wojownicy z włóczniami (źródło: Dezso, 2012, ilustracje uzupełniające). włócznia  w armii neoasyryjskiej wciąż pozostawała jedną z podstawowych broni walczyła nią zarówno piechota, jak i  kawaleria długie dzidy stawiane na sztorc przed piechurami były ochroną przed szarżą konnicy
Reliefy Achemenidów (559-330 p.n.e.)
Władca achemenidzki zabijający greckiego hoplitę, czasy Kserskesa I (486-465 p.n.e.), Metropolitan Museum of Art (źródło: wikimedia). rola dzidy w uzbrojeniu perskim jest podobna do tej u Asyryjczyków na pieczęci z czasów Kserksesa widzimy władcę achemenidzkiego godzącego dzidą w hoplitę
Rzeźba i artefakty od Mauriów do Kuszanów (320 p.n.e.-267 n.e.)
Część drewnnianego styliska, Sirkap, II p.n.e.-II n.e. Muzeum Taksili (zdjęcie: A.Babkiewicz 2018). Groty strzał i dzid, Sirkap, II p.n.e.-II n.e. Muzeum Taksili (zdjęcie: A.Babkiewicz 2018). w Taksili odnaleziono zachowaną część drewnianego styliska datowanego na II w. p.n.e – II w. n.e. – wielka rzadkość w indyjskim klimacie w Sirkap powszechnym znaleziskiem są groty włóczni o różnych kształtach: płaskie, kształtu liścia, z żeberkiem czy o trójkątnym lub owalnym przekroju
Strażnicy wejść (dvārapāla): Pitalkhorā, Mahāraṣṭra, wejście do jaskini nr 4, (100-70 p.n.e.) (źródło: wikimedia). Sanchi, brama zachodnia, 50 p.n.e.-50 n.e. (źródło: wikimedia). Scytyjski wojownik z Nagarjunakonda, pałac (źródło: wikimedia). w rzeźbie indyjskiej długie włócznie często dzierżą strażnicy (dvārapāla) trzymają je w lewej lub prawej dłoni odpowiednio do miejsca zajmowanego w bramie oto trzy przykłady: Pitalkhorā, Sanchi i Nagarjunakonda w ostatnim przypadku włócznię trzyma wojownik odziany w strój scytyjski
Sanchi, brama południowa, wojna o relikwie Buddy w Kushinagarze (50-0 p.n.e.) (źródło: wikimedia). włócznie w Indiach nie pełniły jedynie roli dekoracyjnej w czasie starcia używała ich również piechota chroniąca się tarczami – widzimy to na reliefie z Sanchi
Pāñcika z Tackal, wysokość 180 cm i Atak Mary - wojownik z włócznią, okres Kuszanów, Muzeum Lahore (zdjęcie A.Babkiewicz 2018). relief przedstawiający atak Mary precyzyjne przedstawienie włóczni z grotem typu lanca trzyma jeden z wojów orszaku misternie wykonaną włócznię, ze splotami sznura wokół grota dzierży Pāñcika – rzeźba z Tackal w Gandharze

Dodatkowe informacje z subkontynentu indyjskiego

Kauṭilya (Arthaśāstra 2.18.7) zalicza włócznie do broni o ostrym szpicu (hula-mukha). Na liście znajduje się szereg rodzajów włóczni, których wygląd objaśniają komentatorzy:

• śakti – długa na 4 hasta (ok. 184 cm), cała z metalu, grot kształtu liścia karavīra, głownia jak sutek krowy,
• prāsa – długość 24 aṅgula (ok. 45 cm), metalowa z drewnem w środku, mająca dwie krawędzie,
• kunta – długości 5-7 hasta (ok. 230-322 cm), długa, do walki w siodle,
• hāṭaka – jak kunta tylko o trzech krawędziach,
• bhiṇḍi-pāla – jak kunta tylko o szerokim grocie,
• śūla – jeden grot, długość nieustalona,
• tomara – długość 4-5 hasta (ok. 184-230 cm), grot jak strzała,
• varāha-karṇa – podobna jak prāsa, grot jak świńskie ucho,
• kaṇaya – długość 20-24 aṅgula (ok. 38-45 cm), cała z metalu, zakończona trójzębem na dwóch końcach i uchwytem na środku,
• karpaṇa / kampana – długości takiej jak tomara, waga 7-9 karṣa, do ciskania ręką,
• trāsika – długości jak prāsa, cała z metalu, z pędzlem włosia na końcu.

W MBh włócznia odgrywa ważną rolę w kilku epizodach, np. Karna otrzymał niepokonaną włócznię, której nie można odparować. Szykuje ją, by zabić Ardźunę, ale dzięki zabiegom Kryszny zabija nią Ghatotkaćę (Ghaṭotkaca) (MBh 7.157).